Jenny Hval’s soft apocalypse

“Misschien is het raarste dat ik kan doen een album schrijven met normale teksten, zonder genitaliën,” zegt, of zingt ze haast door de telefoon. “Misschien ga ik dat wel doen.” Haar zachte Engels met miniem Noors accent klinkt alsof ze de woorden al eens geschreven heeft. In de vorm van songteksten, poëzie of literaire of journalistieke fragmenten. Toch zijn haar antwoorden op mijn vragen verre van ingestudeerd: Jenny Hval weegt haar woorden alsof ze terplekke een (song)tekst schrijft. Het is niet moeilijk voor te stellen dat de Noorse schrijfster, componiste en zangeres een groot deel van haar teksten uit gesprekken haalt. Met de ruis van de telefoonverbinding tussen Amsterdam en Oslo zouden bepaalde antwoorden niet misstaan op vinyl. Eventueel met wat synthesizers, orgels of drums eronder, zoals op haar laatste album Apocalypse, girl.

Haar stem en de provocerende en tegelijkertijd extreem intieme woorden die ze uitspreekt, zijn waar gaat het om gaat in haar muziek. Hval speelt geen instrument – althans, niet bijzonder goed: ze is niet geïnteresseerd in vaardigheden, maar in de boodschap die ze met muziek overbrengt. En die betekenis schuilt achter haar alternatieve popgeluid. Ondanks haar frustraties over de technische kant van muziek klinken haar laatste drie albums onder haar eigen naam en eerdere twee albums als Rockettothesky als een melange van Kate Bush, Björk en Diamanda Galás.

photo: Karl Edwin Scullin

Introvert
Die namen doen mij denken aan toen ik als hooguit vijfjarig meisje ‘werkte’ aan wat later de beginselen van mijn schrijfcarrière bleken te zijn. Doordat mijn moeder platen van Björk en Kate Bush grijs draaide terwijl ik verhalenboekjes maakte, ontkwam ik bij de eerste klanken die ik van Hval hoorde niet aan de vergelijking met die twee legendarische vrouwen. Net als bij hen roepen haar gewaagde teksten vragen op. Over de feministische visie, de achtergrond, persoonlijkheid en invloeden van de Noorse woordkunstenares, zangeres en componiste.

“I’m six or seven and dreaming that I’m a boy,” zingt ze in het nummer Sabbath.“I felt tight against supple, cool against hot, wires and skin. I’ve always been like this.” Dat heef ze niet verzonnen: “Al heel jong was ik bezig met mijn innerlijk: in stilte ontdekte ik mijzelf en de wereld. Ik las boeken, maakte zelf videohoezen en boekkaften en deed alsof ik mijn eigen bibliotheek of videotheek had. Schrijven heb ik altijd gedaan: die drang is er altijd geweest, ik móest schrijven.”

Door veel te reizen is Hval zich bewust geworden van haar geluk wat betreft opgroeien in een liberaal landen met haar ouders die enorm geïnteresseerd zijn in muziek. Haar vader liet haar luisteren naar zijn platen van “hele rare” artiesten als Anette Peocock, Diamanda Galás en the Dead Kennedys, maar ook naar The Doors en Jimmy Hendrix. “Als kind vraag je je niet af wat je leuk vindt en wat niet: ergens van houden komt dan nog puur voort uit nieuwsgierigheid. Ik weet nog dat ik verrast was toen ik erachter kwam dat al die verschillende popmuziekelementen uit verdeelde werelden kwamen. Voor een lange tijd ervoer ik muziek: ik wist amper waar het vandaan kwam of wat het was.”

Reputatie
Inmiddels heeft ze een uniek en eigenzinnig geluid, dat volgens Hval voortkomt uit haar gebrekkige technische muziekkennis. “Het zorgt ervoor dat ik muziek op een andere manier benader, wat mij een ander soort componist maakt.” Dat zorgt er ook voor dat de nadruk van haar muziek op haar stem ligt.

In tegenstelling tot haar vorige albums is Apocalypse, girl veel minder gefocust op het thema sekse en gaat het meer in op sociale kwesties, vanuit een vrouwelijk oogpunt en over het bestaan in een kapitalistische samenleving. “Dankzij sociale media zorgt kapitalisme ervoor dat iedereen een kunstenaar is. Dat maakt inbreuk op de vrijheid van het kunstenaarschap en de mogelijkheid om je uiten – wat goed en slecht tegelijkertijd is. Artistieke expressies zijn veranderd in een middel om je identiteit te tonen, dat geldt ook voor popmuziek.”

“Ik zag mijzelf als ondergeschikte, alternatieve artiest”

Hval heeft altijd wel veel vrijheid gehad.“Ik heb gewerkt met kleine labels; mijn muziek levert niet veel op. Ik zag mijzelf als ondergeschikte, alternatieve artiest, maar voelde me daar steeds minder goed bij.” Om meer muziek te maken moest ze haar vorige albums en projecten loslaten, net als het idee dat ze van zichzelf had. De werktitel van haar vijfde album was dan ook Ruining my Reputation.

Voor die reputatiebreuk dook ze in haar verleden en kwam uit bij autobiografische teksten. “Dat vond ik altijd cliché, maar het is zo zuiver, zo transparant en alles wat ik al wel heb gedaan, hebben zoveel anderen óók al gedaan. Apocalyspe, girl gaat dus meer over mijzelf en minder over muziekgeschiedenis.” Maar ook op muzikaal gebied heeft ze vernieuwing gezocht: “Ik heb me verdiept in voor mij onbekende stijlen, zoals gospel en soul. Ik ben opgegroeid in een religieus, conservatief deel van Noorwegen; zocht elementen die volledig buiten mijn werk vielen om te zien wat er zou gebeuren wanneer ik daarmee moest strijden in plaats van ze ontwijken.”

photo : Kasper Vogelzang

Muziek versus film en literatuur
Een onderdeel van haar studie aan de universiteit van Melbourne was regisseren. “Ik dacht een tijdje echt dat ik filmregisseur kon worden, maar kwam erachter dat ik daar niet zelfverzekerd genoeg voor was.” Ze stopte met het praktische deel en richtte zich op schrijven. Waar haar muzikaliteit dan vandaan komt? “Ik heb nooit muziek gestudeerd, maar het werd een manier om alles wat ik had geleerd te verwerken.” Ze schreef over filosofen en theorieën, haalde fragmenten uit films en boeken en zette daaronder muziek en geluiden. Zo ving ze twee vliegen in één klap: “Ik nam meer op van de literatuur die ik had gelezen en leerde mijzelf tegelijkertijd muziek produceren.”

“Literatuur is voor mij wanneer woorden een gevoel oproepen en je het contact met het materiaal of medium verliest; als woorden beelden of emoties onthullen die niet bestaan buiten het papier.” Haar favoriete vormen van literatuur zijn kunstcatalogi, toiletmuren en graffiti: “Het is afhankelijk van de context, maar literatuur kan overal zijn, zelfs op de achterkant van een slechte DVD.”

“Je kunt jezelf muzikaal uitdrukken zonder echt muzikant te zijn”

Wat muziek dan heeft wat tekst en beeld niet hebben, vindt ze een lastige vraag. “Een verhaal is een belevingswereld. Soms als ik een boek lees of film kijk, heb ik nog steeds gevoelens waarvan ik niet eens wist dat ik ze kon hebben.” Dat effect heeft volgens Hval te maken met het verschil tussen de media. “Met muziek kun je complexe onderwerpen op een simpele manier uitdrukken: je kunt er elementen uit literatuur, visuele kunst en het leven in verwerken. Daardoor kun je jezelf muzikaal uidrukken, zonder echt muzikant te zijn.” Muziek is een simpelere, veel meer gereduceerde wereld dan beeld, zegt Hval. “Ik houd van de intersectie, ik hoef mijzelf niet te laten zien. Je kunt intieme onderwerpen heel direct overbrengen.”

Kate Bush en Björk
Ondanks dat ze geen muziek studeerde, schreef ze haar masterscriptie over Kate Bush. Maar, juist door die muziek te analyseren, is het geen bewuste inspiratiebron geweest. “Ik denk dat het geen goed teken zou zijn als dat zo zou zijn.” Tijdens het schrijven van haar scriptie luisterde ze naar Paul Simon, die haar op dat moment meer inspireerde. “Ik voel mij dan altijd gevleid, maar wat mij fascineerde was hoe zij met haar stem poëzie creëert, met de teksten die ze al had.”

photo: Karl Edwin Scullin

Als ik haar vraag of het dan wel klopt dat Björk en PJ Harvey inspiratiebronnen zijn geweest, zegt ze dat zijzelf niet de beste persoon is om daarover te oordelen: “Het is veel makkelijker te horen in andermans werk. Mijn muziek is een mix van veel artiesten waarvan je nooit zou verwachten dat zij mij inspireerden.” Ze vraagt of ik me herinner dat ze zei dat je je als kind niet bewust bent van wat je leuk vindt en wat niet. “Inspiratie heeft niets te maken met wat je leuk vindt, dat gaat veel onbewuster. Ik maak geen muziek om me met andere stemmen te identificeren – ik steel graag van ze, wat ik soms heel expliciet doe, maar dat zijn niet altijd artiesten waarnaar ik veel heb geluisterd.”

Nieuwsartikelen schrijven
Daarnaast komen haar teksten veelal voort uit gesprekken. Wie ze daarmee wil bereiken? “Bij That Battle is Over had ik het gevoel alsof ik een nieuwsartikel aan het schrijven was, probeerde iedereen te bereiken. In andere nummers is het wel een gesprekspartner.” Het mooie aan microfoons vindt ze dat je er vreemdelingen mee kunt bereiken, op een intieme manier, zoals ze ook nu doet door de telefoon met haar nog steeds zangerige stem. “Doordat je niet weet hoe mensen luisteren – alleen thuis, met koptelefoon, of in een menigte – je weet nooit precies tegen wie je zingt. Daaraan ontkomt je niet.”

“Ik voel me soms alleen in mijn gebruik van woorden”

Apocalyspe girl gaat minder over feminisme dan vorige albums, toch vraagt Hval zich nog steeds af hoe mensen op deze wereld daarover niet kunnen schrijven of denken.“Het is een te groot onderdeel van het bestaan om een slechts thema te noemen.” De manier waarop ze zingt en spreekt betekent, ook op dit album, wel dat ze een bepaald perspectief heeft, een bepaalde vrijheid in de manier waarop ze woorden gebruikt. “Ik voel me soms alleen in mijn liberaliteit omtrent woorden en hoe ik die gebruik. Andere artiesten hebben die vrijheid ook wel, maar op andere manieren.”

Géén soft dick rock
Een ander “thema” is softness, dat zich moeilijk laat vertalen. Zwakheid komt misschien nog het dichtst in de buurt bij wat Hval ermee bedoelt: “In onze cultuur betekent het doodgaan, ouder worden. Dat zou niet zo moeten zijn: het heeft ook te maken met liefde.” We leven in een tijd waarin softness als negatief gezien wordt en waar succes en groei belangrijk zijn, zegt Hval. “De soft dick is een symbool van mislukt menselijk bestaan en mislukt kapitalisme. Het is het verlies, de ziekte, de mislukking, de fysieke zwakte.” Het zou een gedicht kunnen zijn, maar ze gaat alweer verder. “Omgaan met pijn in plaats van het te helen, dat is softness.

Verschillende media schrijven dat Hval haar eigen muziek soft dick rock noemt. “Dat is belachelijk! Ik zou mijn muziek nooit zo noemen.” Ze spreekt de woorden soft dick rock nog sensitiever en langzamer uit.“Het is bedoeld als grapje. Als je Googlet op soft dick krijg je andere afbeeldingen dan op wanneer je zoekt op soft cock. Het heeft dus ook te maken met woordkeuze, die zwakte of kracht impliceert. De wereld is ongelooflijk verwrongen.”

Als je honger hebt moet je eten
In een interview zei Hval dat ze zich weleens schaamt voor de teksten die ze schrijft. Ik vraag haar of ze het niet moeilijk vindt om erover te praten. “Helemaal niet! Het is interessanter als iets beschamend is: dan heb je een reden om te praten. Over ongemakkelijkheid moet gepraat worden. Het is net als honger hebben: dan moet je eten.”

Ze is dan ook nooit bang om iets op te schrijven, maar eerder nieuwsgierig naar de reacties als ze saaie, normale teksten zou gaan schrijven, die niet over intimiteit en genitaliën gaan. “Misschien is dat wel het raarste wat ik zou kunnen doen,” zegt ze na een korte stilte. “Misschien ga ik dat wel doen.”

Politiek en complexe liefdesverhalen 
Nu ze haar eigen leven heeft vertaald naar muziek en de feministische insteek achter zich heeft gelaten, ben ik benieuwd wat Hval nog bezig houdt. Waarover zou ze nog willen schrijven? “Politiek,” antwoordt ze direct, “maar ik weet nog niet hoe ik dat zou moeten doen in muziek. Eigenlijk zijn er zoveel onderwerpen waarvan ik nog niet heb ontdekt hoe ze om te zetten naar lyrics die ik gemakkelijk zou kunnen zingen – niet in de zin dat ze te beschamend zouden zijn, maar eerder het tegenovergestelde. Er moet een urgentie zijn om over iets te schrijven, iets moet gelezen en gehoord worden.” En complexe liefdesverhalen voor volwassenen, daar zou ze zich ook nog weleens willen wagen. Ze heeft alleen geen idee hoe. “Teveel andere schrijvers weten dat wel. Oh, en ik zou wel dieper in surrealistische schrijftechnieken willen duiken en zien waartoe dat leidt.”

Niet alleen wat we gaan horen en lezen, maar ook wat we in de toekomst van Jenny Hval zullen zien wordt een verassing. Haar tour door Europa vond ze het spannendste wat ze tot nu toe heeft gedaan in haar carrière, maar de mensen die erbij waren moeten zich gelukkig prijzen, zegt ze: optreden zal de Noorse niet op die manier blijven doen, ondanks dat ze heel blij is dat zoveel mensen naar haar shows kwamen.“Ik wil altijd nieuwe dingen doen en blijven ontwikkelen.” Hetzelfde geldt voor haar schrijfproces. “Ik blijf constant zoeken naar de toekomst, naar wat er al is, maar wat ik nog niet weet.”

Dit interview schreef ik voor DJBroadcast.